Podstawa prawna
Żądanie ustalenia nieważności umowy kredytu frankowego znajduje podstawę w treści art. 189 k.p.c., zgodnie z którym powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Tym samym, w świetle przywołanego przepisu, interesowi prawnemu przypisać należy kluczowe znaczenie, bowiem bez jego istnienia, nie jest możliwe uwzględnienie wskazanego na wstępie żądania. W przypadku frankowiczów, występowanie rzeczonego interesu prawnego zasadza się natomiast na dwóch zasadniczych kwestiach, które zostaną omówione poniżej.
Potrzeba uregulowania stosunków pomiędzy stronami umowy kredytu frankowego na przyszłość
Na początkowym etapie rozpoznawania spraw frankowych, sądy opowiadały się za brakiem istnienia po stronie kredytobiorców interesu prawnego w żądaniu ustalenia nieważności umów kredytów waloryzowanych kursem waluty CHF, z uwagi na przysługiwanie im – na wypadek uznania zasadności ich twierdzeń co do nieważności tych umów – dalej idącego roszczenia o zwrot nienależnie pobranych przez bank świadczeń w oparciu o art. 410 § 2 k.c.
Z czasem wypracowano jednak zgodne stanowisko co do tego, iż samo uwzględnienie powództwa o świadczenie z uwagi na przesłankową nieważność umowy nie rozwiązałoby problemu kredytobiorców. Z mocy wiążącej wyroku o świadczenie korzysta bowiem jedynie rozstrzygnięcie zawarte w jego sentencji.
Nie rozciąga się ona natomiast na kwestie pozostające poza sentencją, w tym ustalenia i oceny dotyczące stosunku prawnego stanowiącego podstawę żądania, o którym orzeczono. Strony nadal wiązałaby zatem sporna umowa kredytowa, zaś ewentualne roszczenie o zapłatę każdorazowo mogłoby obejmować jedynie uiszczone już przez kredytobiorców raty kredytowe, nie dotycząc równocześnie przyszłych, wymagalnych z miesiąca na miesiąc zobowiązań kredytowych.
Tym samym uznano, iż do definitywnego zakończenia sporu pomiędzy stronami umowy kredytu frankowego i rozstrzygnięcia niepewnej sytuacji prawnej kredytobiorców może doprowadzić wyłącznie ustalenie nieważności tej umowy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 8 marca 2018 roku, sygn. akt I ACa 915/17, LEX nr 2553724, wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 16 września 2021 roku, niepubl.).
Powyższe koresponduje przy tym z wypracowaną w orzecznictwie „definicją” interesu prawnego w rozumieniu powołanego przepisu art. 189 k.p.c., zgodnie z którą interes ten należy rozumieć jako potrzebę wprowadzenia jasności co do konkretnego prawa lub stosunku prawnego, w celu ochrony przed grożącym naruszeniem sfery uprawnień powoda (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 24 marca 1987 roku, sygn. akt III CRN 57/87, OSNPG 1987, Nr 7, poz. 27, wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 września 2020 roku, VII AGa 815/19, Legalis nr 2530826).
Potwierdzenie wygaśnięcia hipoteki
Za istnieniem po stronie frankowiczów interesu prawnego w ustaleniu nieważności łączących ich z bankami umów kredytowych przemawia również fakt, iż znakomita większość tych umów pozostaje zabezpieczona hipoteką ustanowioną na nieruchomościach stanowiących z reguły dorobek ich życia.
Stosownie do art. 94 ustawy z dnia 6 lipca 1982 roku o księgach wieczystych i hipotece (t.j. Dz.U. z 2023 roku, poz. 146), przesłankę wygaśnięcia hipoteki stanowi wygaśnięcie zabezpieczonej nią wierzytelności. Tym samym, zgodnie z ugruntowanym już stanowiskiem orzecznictwa, dopiero stwierdzenie w sentencji wyroku, że umowa kredytu jest nieważna, może stanowić potwierdzenie wygaśnięcia takiej hipoteki.
Wyrok ten może z kolei stanowić podstawę wykreślenia wpisu w księdze wieczystej, co potwierdza najnowsze orzecznictwo Sądu Najwyższego, zgodnie z którym „domniemanie zgodności wpisu z rzeczywistym stanem prawnym, o którym mowa w art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece, także w odniesieniu do wpisu hipoteki, może zostać wzruszone – jako przesłanka rozstrzygnięcia – w innej sprawie cywilnej niż sprawa o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 tej ustawy)” (por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 8 września 2021 roku, sygn. akt III CZP 28/21, LEX nr 3219763).
Pogląd ten koresponduje również z wcześniejszym orzecznictwem tego sądu (por. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 14 marca 2014 roku, sygn. akt III CZP 121/13, OSNC 2015/2/15, postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 19 lipca 2006 roku, sygn. akt I CSK 151/06, LEX nr 1170208, z dnia 22 lutego 2007 roku, sygn. akt III CSK 344/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 12).
