Rodzaje przesłanek
Legitymacja procesowa czynna jest ściśle związana ze stroną powodową i stanowi jej uprawnienie do wystąpienia z konkretnym roszczeniem przeciwko innemu oznaczonemu podmiotowi. Jej brak po stronie powodowej co do zasady skutkuje natomiast oddaleniem powództwa.
W przypadku roszczenia o zwrot świadczenia nienależnego legitymacja procesowa czynna zależy przy tym od tego, komu przysługuje to roszczenie, a zatem od tego czyj majątek został zubożony w wyniku spełnienia świadczenia, w związku z czym w tym obszarze nie zachodzą większe trudności interpretacyjne.
Sytuacja wygląda natomiast inaczej w przypadku roszczenia o ustalenie nieważności umowy frankowej, bowiem, gdy umowa ta została zawarta przez więcej niż jedną osobę, np. małżeństwo, pomiędzy tymi osobami zachodzi współuczestnictwo konieczne jednolite (art. 72 § 1 k.p.c. oraz art. 73 § 3 zd. 1 k.p.c.), co oznacza, iż sprawa może toczyć się tylko przy łącznym ich udziale, zaś z istoty spornego stosunku prawnego, czyli w tym przypadku umowy kredytu, wynika, że wyrok dotyczyć ma każdego z nich niepodzielnie (innymi słowy mówiąc – sąd nie może ustalić nieważności umowy wyłącznie w stosunku do jednego z kredytobiorców). Tym samym warto przyjrzeć się kwestii legitymacji procesowej czynnej w przypadku rozwodu i śmierci jednego z kredytobiorców.
Rozwód i śmierć jednego z współkredytobiorców
W wyniku orzeczenia rozwodu pomiędzy byłymi małżonkami dochodzi do powstania rozdzielności majątkowej. Fakt ten nie zmienia jednak nic w kwestii ich odpowiedzialności względem banku z tytułu zaciągniętego kredytu frankowego. Zgodnie z postanowieniami umowy, nadal odpowiadają oni bowiem solidarnie za wynikające z tej umowy zadłużenie i w takim samym zakresie są oni zobowiązani do jego spłaty.
Co jednak najważniejsze w kontekście żądania ustalenia nieważności umowy kredytu waloryzowanego kursem waluty CHF, nadal oboje pozostają oni stronami tej umowy, co oznacza, iż zgodnie z wcześniejszymi rozważaniami, wyrok ustalający jej nieważność, może zapaść wyłącznie przy łącznym ich udziale w procesie. W przeciwnym wypadku przedmiotowe roszczenie podlega oddaleniu.
Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku śmierci jednego z współkredytobiorców – jego zobowiązanie z tytułu zawartej za życia umowy kredytu frankowego, zgodnie z art. 922 k.c., zalicza się bowiem do masy spadkowej i podlega ono dziedziczeniu przez jego spadkobierców. W takim przypadku (oczywiście przy założeniu, iż nie odrzucą oni spadku lub nie przyjmą go z dobrodziejstwem inwentarza), dla skuteczności żądania o ustalenie nieważności umowy kredytu frankowego konieczny jest łączny udział w procesie wszystkich osób należących do grona spadkobierców.
Brak porozumienia pomiędzy współuczestnikami
Sytuacja komplikuje się przykładowo w sytuacji, gdy byli małżonkowie lub spadkobiercy pozostają w konflikcie i nie mogą dojść do porozumienia w zakresie umowy kredytu. Rozwiązaniem jest przejęcie przez jednego z byłych małżonków/spadkobierców długu drugiego z małżonków/pozostałych spadkobierców i podpisanie z bankiem, po uprzednim wyrażeniu przez niego zgody, aneksu na mocy którego dojdzie do zwolnienia drugiego z małżonków/pozostałych spadkobierców przez bank ze zobowiązania i wykluczenia go lub ich z grona kredytobiorców (por. np. wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 29 marca 2022 roku, sygn. akt II C 730/17, niepubl.).
Niezależnie od powyższego, sąd, na podstawie art. 196 § 1 k.p.c., na wniosek jednego z kredytobiorców może zawiadomić pozostałych kredytobiorców o toczącym się procesie w celu wzięcia przez nich udziału w sprawie w charakterze powodów.
To jednak w ich gestii pozostaje, czy skorzystają oni z tego uprawnienia. Można również zdać się na przychylność orzecznictwa, w którym brak jest jednolitości w tej kwestii (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2018 roku, sygn. akt V CSK 424/17, LEX nr 2531720, w którym zaprezentowane zostało stanowisko przeciwne, do przytoczonego na wstępie), zwłaszcza, że wyrokiem z dnia 1 lutego 2023 roku wydanym w sprawie o sygn. akt XXVIII4953/21 (niepubl.), Sąd Okręgowy w Warszawie przełamał swoją dotychczasową linię orzeczniczą w tym zakresie.
