Przygotowanie do linii obrony banku
Broniąc się przed roszczeniami kredytobiorców o zwrot nienależnie pobranych na podstawie nieważnych umów frankowych świadczeń, część banków podnosi ponadto zarzuty potrącenia i zatrzymania. Z przyczyn, które zostaną wskazane poniżej, taka linia obrony banków co do zasady nie spotyka się z aprobatą sądów powszechnych, jednak nadal występuje niewielki odsetek spraw, w których dochodzi do ich uwzględnienia.
Zarzut potrącenia
Zarzut potrącenia stanowi czynność procesową, która polega na zgłoszeniu żądania oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na okoliczność, że objęte pozwem roszczenie wygasło wskutek potrącenia. Tym samym, materialnoprawną podstawę tego zarzutu stanowi czynność w postaci złożenia oświadczenia o potrąceniu (art. 499 k.c.), która powoduje umorzenie wzajemnych wierzytelności stron.
Zauważyć należy jednak, iż w sprawach frankowych banki zgłaszają zarzut potrącenia formułując go w sposób ewentualny, na wypadek uwzględnienia roszczeń kredytobiorców o zapłatę, co budzi poważne wątpliwości. O ile bowiem ewentualny zarzut potrącenia w sprawach frankowych został uznany przez Sąd Najwyższy za dopuszczalny (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 października 2018 roku, sygn. akt I CSK 629/17, nie publ., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 maja 2019 roku, sygn. akt I CSK 243/18, nie publ.), to już samo materialne oświadczenie o potrąceniu nie może być składane pod warunkiem, bowiem powinno ono wyrażać wolę umorzenia wzajemnych wierzytelności w sposób ostateczny (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 4 grudnia 2018 roku, sygn. akt V AGa 631/18, LEX nr 2609577, wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 19 marca 2019 roku, sygn. akt I ACa 509/18, LEX nr 2675289).
Na gruncie spraw frankowych trudno natomiast mówić o takiej „ostateczności”, skoro banki, składając w odpowiedzi na pozew oświadczenie o potrąceniu, równocześnie opowiadają się za ważnością objętych nimi umów, a tym samym za brakiem konieczności dokonania wzajemnych rozliczeń z kredytobiorcami.
Równie istotną kwestią dla wywołania skutku potrącenia jest wymagalność wzajemnej wierzytelności. Tymczasem na gruncie spraw frankowych, wymagalność wierzytelności banków z tytułu wypłaconego kredytu może nastąpić dopiero po wystąpieniu okoliczności w postaci trwałej bezskuteczności umowy na skutek odmowy potwierdzenia przez konsumenta klauzul abuzywnych oraz wystosowania przez Bank wezwania do zapłaty w trybie art. 455 k.c. – termin spełnienia tego świadczenia z bezpodstawnego wzbogacenia nie jest bowiem oznaczony, ani nie wynika z właściwości zobowiązania, a zatem jest ono zobowiązaniem bezterminowym, o czym banki zdają się zapominać (vide chociażby wyrok Sądu Okręgowego w Krakowie z dnia 15 grudnia 2021 roku, sygn. akt I C 1138/21, LEX nr 3308392), tak jak i o tym, że samo przedstawienie wierzytelności do potrącenia nie zawiera w sobie równocześnie elementu wezwania dłużnika do zapłaty (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2015 roku, sygn. akt IV CSK 141/15, LEX nr 1957325).
Zarzut zatrzymania
Powyższe rozważania na temat kwestii „ewentualności” zarzutów procesowych formułowanych przez banki oraz braku wymagalności ich wierzytelności z tytułu wypłaconego kredytu, pozostają aktualne również w stosunku do zarzutu zatrzymania, który na gruncie spraw frankowych oceniany jest dodatkowo jako sprzeczny ze społeczno – gospodarczym przeznaczeniem tego prawa i ratio legis normy prawnej zawartej w art. 496 k.c., a to z uwagi na zabezpieczający charakter prawa zatrzymania, który powoduje, iż może ono znaleźć zastosowanie wyłącznie wówczas, gdy świadczenia wzajemne stron nie są tożsame.
W sprawach frankowych, strony zobowiązane są do spełnienia świadczeń pieniężnych, w związku z czym, w ich przypadku nie występuje potrzeba zabezpieczenia spełnienia świadczenia wzajemnego, skoro każdej z tych stron przysługuje dalej idące uprawnienie w postaci potrącenia wzajemnych wierzytelności (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 30 grudnia 2021 roku, sygn. akt I ACa 468/21, niepubl., wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 lutego 2022 roku, sygn. akt I ACa 103/21, LEX nr 3341132).
Powodem rozbieżności interpretacyjnych na gruncie orzecznictwa sądów powszechnych jest jednak przede wszystkim wątpliwość co do kluczowej dla oceny zasadności tego zarzutu kwestii wzajemnego charakteru umowy kredytowej. Sądy opowiadające się za brakiem podstaw do przypisania umowie kredytu charakteru umowy wzajemnej, wskazują, iż w takiej umowie nie zachodzi relacja bezpośredniej wymiany różniących się od siebie świadczeń, bowiem obie strony tej umowy świadczą na swoją rzecz pieniądze.
Przedmiotem świadczeń najpierw jednej, a potem drugiej strony umowy jest zatem kapitał, z tym zastrzeżeniem, iż w przypadku kredytobiorcy kapitał jest zwracany z nadwyżką stanowiącą wynagrodzenie za korzystanie z niego (odsetki). W żadnym wypadku nie jest on natomiast wymieniany na inne świadczenie (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 21 lutego 2022 roku, sygn. akt I ACa 103/21, LEX nr 3341132). Dopuszczając możliwość zgłoszenia zarzutu zatrzymania w związku z nieważną umową kredytu frankowego, sądy powołują się natomiast na stanowisko Sądu Najwyższego, wyrażone w uchwale z dnia 16 lutego 2021 roku, sygn. akt III CZP 11/20 (OSNC 2021/6/40), który zaprezentował w treści jej uzasadnienia stanowisko przeciwne.
Końcowo wskazać należy, iż w związku z opisanymi powyżej wątpliwościami, kwestią zasadności zarzutu zatrzymania zajmuje się Sąd Najwyższy między innymi w postępowaniu toczącym się pod sygn. akt III CZP 126/22. Termin rozprawy w przedmiotowej sprawie wyznaczony został na 6 października bieżącego roku.
