Rodzaje przesłanek
Ustalenie nieważności umowy kredytów frankowych uzależnione jest od zaistnienia przesłanek, które zostały pokrótce omówione w poprzednich artykułach z cyklu. Niemniej jednak nie można pomijać, iż uregulowania dotyczące niedozwolonych postanowień umownych, zawarte w przepisach art. 3851 – 3853 k.c. przewidują odrębne przesłanki, od których łącznego spełnienia uzależniona jest możliwość stwierdzenia abuzywności tych postanowień.
Zgodnie z art. 3851 k.c. jest to: istnienie po stronie powoda statusu konsumenta, brak indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych z konsumentem, niejednoznaczne sformułowanie postanowienia, które dotyczy głównych świadczeń stron i w końcu – kształtowanie przez te przepisy praw i obowiązków konsumenta w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy.
Ostatnia z tych przesłanek została omówiona już wcześniej, dlatego też jedynie dla przypomnienia wskazać należy, iż okoliczność jej spełnienia przez zawarcie w umowach frankowych klauzul indeksacyjnych, wynika z faktu przyznania sobie przez banki uprawnienia do samodzielnego ustalania kursu indeksacji kredytu, a ponadto niewywiązania się przez nie z obowiązku informacyjnego w zakresie skali ryzyka kursowego.
Status konsumenta
Zgodnie z art. 221 Kodeksu cywilnego, za konsumenta uważa się osobę fizyczną dokonującą z przedsiębiorcą czynności prawnej niezwiązanej bezpośrednio z jej działalnością gospodarczą lub zawodową. Czynności podejmowane przez osobę fizyczną wchodzą zatem w zakres jej działalności gospodarczej lub zawodowej wyłącznie wtedy, gdy pozostają w normalnym związku z tą działalnością i w szczególności podejmowane są w celu realizacji zadań związanych z przedmiotem tej działalności (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 17 lutego 2023 roku, sygn. akt I ACa 740/22, LEX nr 3502886).
W przypadku frankowiczów, większość kredytów zaciąganych było z przeznaczeniem na zakup nieruchomości lub budowę budynków jednorodzinnych, które miały służyć zaspokojeniu ich potrzeb mieszkaniowych. Zdarza się przy tym, iż na przestrzeni lat, z różnych przyczyn nieruchomości te stają się przedmiotem najmu, lub też ich adres wskazywany jest jako siedziba działalności gospodarczej, której prowadzenie konsumenci rozpoczęli w długi czas po zawarciu umowy.
Pamiętać należy jednak, iż zgodnie z art. 3852 k.c., oceny zgodności postanowienia umowy z dobrymi obyczajami dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy biorąc pod uwagę jej treść oraz okoliczności jej zawarcia. Decydujące znaczenie nadać należy zatem ocenie możliwości uznania kredytobiorców za konsumentów w kontekście okoliczności towarzyszących podpisaniu umowy.
Brak indywidualnego uzgodnienia postanowień umownych
Praktyka pokazuje, iż frankowicze nie mieli w zasadzie żadnego wpływu na określenie warunków zawieranych przez siebie umów. W przeważającej większości umowy te oparte były o ogólne, przygotowane przez banki wzorce. Skoro zaś ze stanów faktycznych takich spraw wynika, że w związku z zaniechaniami banków w zakresie wypełnienia obowiązku informacyjnego, wiedza kredytobiorców co do istoty mechanizmu waloryzacji kredytu, sposobu ustalania kursów waluty indeksacyjnej oraz ryzyka kursowego była w zasadzie znikoma, to trudno sobie wyobrazić, by przed zawarciem umowy mieli oni zapewnioną możliwość podjęcia swobodnych negocjacji dotyczących klauzul indeksacyjnych oraz kursu waluty CHF (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2019 roku, sygn. akt II CSK 19/18, LEX nr 2626330). Tym samym, obiektywnie rzecz biorąc, jedynym, na co mieli oni wpływ było to, czy zdecydują się na podpisanie umowy, czy też nie.
Niejednoznaczność klauzul indeksacyjnych, określających główne świadczenia stron
Aktualnie nie budzi już wątpliwości, iż klauzule indeksacyjne dotyczą głównych świadczeń stron. Skutkiem ich unieważnienia byłoby bowiem zniesienie mechanizmu indeksacji oraz różnic kursów walutowych, a ponadto pośrednio również zaniknięcie ryzyka kursowego i tym samym przekształcenie kredytu waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego, w zwykły kredyt złotowy (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 11 grudnia 2019 roku, sygn. akt V CSK 382/18, LEX nr 2771344 i powołane tam orzecznictwo).
Nie zmienia to jednak faktu, iż takie postanowienia uznać należy równocześnie za sformułowane w sposób niejednoznaczny i to nie tylko dlatego, że na ich podstawie kredytobiorcy nie byli w stanie zweryfikować zasad, jakimi banki kierowały się przy ustalaniu wyżej wymienionych kursów, ani ustalić ostatecznego kosztu kredytu, ale również z tego powodu, iż w przypadku większości umów omawiane klauzule znajdują się w różnych częściach umowy, co zdecydowanie utrudniało kredytobiorcom ich odczytywanie i zrozumienie ich znaczenia.
Świadczy to z kolei również o niezagwarantowaniu im możliwości podjęcia świadomej, rozważnej i swobodnej decyzji w kwestii samego zawarcia umowy (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 9 maja 2019 roku, sygn. akt I ACa 47/19, niepubl.).
